Prof. dr Jovan Kulinčević, Beograd
(tekst objavljen u časopisu Pčelar za januar 2006. godine)
Ova email adresa je zaštićena od spam robota, nije vidljiva ako ste isključili Javascript

Proteklih godina, naročito tokom jeseni i zime 2002/2003. godine, došlo je širom Evrope do neuobičajeno velikih gubitaka pčelinjih društava. Ovo se posebno odnosi na Nemačku gde su te godine gubici, na osnovu pouzdanih podataka, iznosili preko 30%.
Nakon svih analiza koje su vršili nemački pčelarski instituti nije se došlo do nekog određenog zaključka o glavnom uzroku masovnih uginuća.
Ovakva situacija u pčelarstvu naišla je na enorman eho u štampi i na televiziji. Takav stav se odrazio na odnos prema pčelarskoj problematici ne samo kod pčelara, već i kod širih slojeva stanovništva.
Opšte je poznato da je potrošnja pčelinjih proizvoda, a posebno meda, najveća baš u Nemačkoj i zbog toga su relevantni faktori postali mnogo zainteresovaniji nego ranije da se dođe do pouzdanog odgovora na pitanje zašto je poslednjih godina postalo sve teže održati pčelinja društva tokom jeseni i zime?

Veliki broj mogućih uzroka gubitaka

Kao mogući uzroci gubitaka navođeni su ne samo varoa, bakterijske i virusne pčelinje bolesti, ishrana zajednica i klima, već i direktan i indirektan uticaj sredstava za zaštitu bilja. U središtu osumnjičenih našli su se preparati za tretiranje semena na bazi imidakloprida, kao što je GauchoR (detaljnu studiju o ovim optužbama možete pročitati u Pčelaru za novembar 2004. od 486. do 489. strane, a jedan specifičan pogled objavljen je i u avgustovskom Pčelaru za 2005. godinu na 350. i 351. strani – primedba redakcije). Ova kritika dovela je do povlačenja ovog preparata iz prometa u Francuskoj.
Kao rezultat angažovanja državnih institucija, instituta, industrije i pčelarskih organizacija, došlo je do zajedničke odluke da se formira fond sredstava za praćenje i detaljno izučavanje gubitaka tokom perioda od pet godina.

Izučavanje u praksi

Na bazi ranije ideje koju je dao nemački pčelarski savez, ovo izučavanje bi obuhvatilo dva osnovna pitanja na koja treba dati odgovore:
1) Ustanoviti tačno koliki su gubici i oštećenja pčelinjih društava i da li postoje regionalne razlike?
2) Šta su uzroci takvih gubitaka?
Svi učesnici su izrazili spremnost da učestvuju ili pomognu u realizaciji projekta. Od svih pitanja najteži problem se odnosio na finansiranje, jer je već bilo prihvaćeno da se istraživanje sprovodi kod 150 pčelara na 1 500 pčelinjih društava, uz troškove od 450 000 evra na godišnjem nivou. Na kraju se ipak došlo do rešenja da pored državnih ustanova, industrija za zaštitu bilja i pčelarskih organizacija, i pčelarski instituti deo svojih redovnih sredstava angažuju u tu svrhu, iako u ovo istraživanje neće biti uključeni njihovi pčelinjaci.

Apsolutna transparentnost utroška sredstava i obaveznost publikovanja svih podataka i zaključaka

Da bi se osiguralo racionalno trošenje finansijskih sredstava i apsolutna javnost, zahteva se od izvršioca projekta, a to su pčelarski instituti, da sva saznanja i podaci o izvršenju projekta u svakom momentu budu svima dostupni i obavezno publikovani, a da se industrija za zaštitu bilja odrekne svih ekskluzivnih prava koja se odnose na njihove preparate.

Detaljna analiza na 1 500 pčelinjih društava

Kao što je već napomenuto, praćenje gubitaka kod 150 pčelara (svako sa po 10 društava) obuhvatiće period od 5 godina. Istraživanje je podeljeno na pet oblasti:
1) Podaci o lokaciji pčelinjaka: klimatski uslovi, nadmorska visina, glavne paše (uključena analiza polena u medu, a posebno polena koji potiče od poljoprivrednih kultura);
2) Podaci o pčelinjaku i načinu pčelarenja: tip košnice, seobe na paše, osobitosti tehnike pčelarenja, uključujući suzbijanje varoe;
3) Podaci o pčelinjim društvima: zimski gubici, jačina društava, obrazovanje nukleusa, prinos u medu, rojivost;
4) Podaci o reziduama: uzorkovanje meda i polena za analizu rezidua preparata za tretiranje semena, kao i analizu na rezidue insekticida. Uzorci moraju biti podeljeni da bi se omogućila kasnija superanaliza;
5) Istraživanje bolesti pčela i pčelinjeg legla: intenzitet zaraženosti varoom u kasno leto, nozemoza, akaroza, truleži legla, što šire istraživanje virusa koji se dovode ili ne dovode u vezu sa varoom.
Dogovoreno je i da se u posebno alarmantnim slučajevima uključe i pčelari koji nisu obuhvaćeni projektom. To se odnosi u prvom redu na bolesti i sredstva za zaštitu bilja i semena. Istraživači će usko sarađivati sa projektima manjeg obima sa istom problematikom u Francuskoj, Holandiji i Švajcarskoj.
Već na početku se pokazalo da obim ovog istraživanja prevazilazi sve predstave u vezi sa ovim problemom. Ali, ovo je jedinstvena prilika da se pčelari, pčelarska nauka, pčelarski savezi (uključujući i Savez seljaka), industrija zaštite bilja i politički organi angažuju zajedno na traženju rešenja velikog pčelarskog problema.
Za ovaj zajednički projekat, 25. februar 2005. je izuzetno važan datum. Tog dana su u Bonu učesnici potpisali ovaj projekat, koji se po svom obimu može nazvati i evropskim. Nikada do sada se nešto slično nije događalo. Da li ćemo na kraju doći do pouzdanih podataka? Da li će iz toga proizići rešenja za pčelarske probleme? Sva pitanja i enormne dimenzije projekta izazivaju osećanje „čira u stomaku“. Na svim učesnicima projekta leži posebna odgovornost prema pčelarima i pčelama u Nemačkoj.
Iz ovog slobodnog prikaza članka objavljenog u nemačkom časopisu Die Biene za jun 2005. godine, naši pčelari i ostali društveni i državni faktori mogli bi da sagledaju složenost jesenjih i zimskih gubitaka pčelinjih društava, koji se i kod nas u manjoj ili većoj meri događaju svake godine. Prema tome, ovo istraživanje i eventualna saznanja do kojih će se doći, imaće značaja i za naše pčelarstvo, jer o ovako široko organizovanom i finansiranom istraživanju u pčelarstvu možemo samo da sanjamo, jer niti imamo za tako nešto organizacionih sposobnosti, niti novca, a niti osposobljenih stručnih ljudi, pa nam jedino ostaje da pratimo ono što drugi ozbiljno rade i bar nešto od toga na vreme saznamo i primenimo.

_____________________________________________________
NAJSVEŽIJE VESTI O PROJEKTU

Na Kongresu Apimondije u Irskoj, projekat praćenja uzroka gubitaka pčelinjih društava je pčelarima detaljno prezentovao dr NJerner von der Ohe iz Instituta za pčelarstvo u Celle-u.  Prvo nas je podsetio istorije zimskih gubitaka u Nemačkoj, kojom se još 1985. pozabavio Gnädinger. Tokom zime 1945/1946. došlo je do gubitaka od 31% (uzroci: nedostatak hrane, suviše medljikovca, proliv), 1962/1963. od 27%, čak i do 100% na nekim lokacijama (uzroci: duga zima bez pročisnih letova. nedostatak hrane, suviše medljikovca), 1972/1973. od od 30%, čak i do 90% na nekim lokacijama (uzroci: nozemoza), 1974/1975. bez jasnih podataka o razmerama gubitaka (uzroci: nozemoza, loša klima tokom 1974. godine, nedostatak polena), 1984/1985. od 30% (uzroci: kasna paša medljikovca 1984. godine, nedostatak polena, nozemoza) i 1995/1996. od 30% do 40% (uzroci: kasna paša medljikovca u 1995. godini, varoa, duga zima bez pročisnih letova). Poslednja uginuća ostaju nejasna, i zato je i ustrojen projekat monitoringa. Najnoviji podaci govore da zimski gubici tokom zime 2002/2003. iznose čak 28,9% (interesantno je da su iste zime i u kanadskoj provinciji Kvebek zabeleženi veliki gubici, čak 50%, a u novembarskom broju Pčelara za 2005. godinu objavljena je tabela gubitaka u SAD-u tokom zime 2004/2005, sa rasponom od 16% do 49%, sa prosekom od čak 31,1%, a najinteresantnije je svakako da je najveći gubitak od 49% zabeležen baš u jednoj od najrazvijenijih pčelarskih država SAD-a, u Floridi). Iako su svi mogući faktori uzeti u obzir ispostavilo se da pravog odgovora nema, ali je zaključeno da se uzroci gubitaka ipak mogu predstaviti simpatičnom formulom: Xn+varoa, gde je X svakako nepoznata koja predstavlja više stresnih faktora čija je kombinacija bila fatalna.
Redovno uzimanje uzoraka podrazumeva ispitivanje varoa na prisustvo virusa, meda na prisustvo ostataka pesticida i spora američke truleži, pčela na prisustvo nozemoze, akaroze i virusa, polen na prisustvo ostataka pesticida i tako dalje. Nadaju se da će istraživanje dati rezultate. Nadamo se i mi.
Dr med. Rodoljub Živadinović
_________________________________________________